De geschiedenis
Gragnano, stad van de pasta
Een geschiedenis van werk, gelezen aan de hand van documenten, woorden en beelden.
Over Gragnano en de pasta wordt veel verteld. Op deze pagina houden we ons aan wat de documenten toelaten te zeggen: een volkstelling uit de zeventiende eeuw, een reisboek uit de negentiende eeuw, een foto, universitaire studies en het productdossier van de Beschermde Geografische Aanduiding. Het is niet het verhaal van één pastamakerij: het is de manier waarop het water, de molens, de ambachten en de woorden van de pasta deel zijn geworden van de geschiedenis van deze stad.
De molens en de eerste maccaronari
Tussen het eind van de zestiende en de zeventiende eeuw ontstond in het dal van de Vernotico, achter Gragnano, een systeem van watermolens die graan maalden: architecten van de Universiteit Federico II van Napels hebben het bestudeerd.1 Daar begint de band tussen het plaatselijke water, het meel en het werk.
De eerste bruikbare datum voor de pasta is geen record, maar een archiefgegeven. In 1641 registreert de telling van de huishoudens van Gragnano 23 molenaars en twee maccaronari, van wie er één werkte in de pastamakerij van Flavio Golano.2 Twee personen op iets meer dan vierhonderd gezinshoofden: een ambacht dat bestaat, met een precieze naam, maar nog geen industrie.
De reis van Alvino, 1845
In de negentiende eeuw komt de pasta uit Gragnano in de boeken terecht. In zijn Viaggio da Napoli a Castellammare (1845) schrijft Francesco Alvino dat Gragnano bekendstaat om zijn wijn, zijn ricotta en zijn maccheroni, beschrijft hij pasta die uit de „gaten van de matrijs” komt en somt hij de namen op: bij de holle zite, mezzani en maccaroncelli; bij die zonder gat lasagne, fettuccie, tagliarelli, vermicelli, spaghetti, fedelini en nocche.3 Het is de blik van een reiziger, geen catalogus: maar het laat zien hoeveel verschillende vormen er toen al uit deze stad kwamen.
Zite, mezzani, maccaroncelli; lasagne, fettuccie, tagliarelli, vermicelli, spaghetti, fedelini en nocche.
De pastavormen van Gragnano volgens Alvino, 1845
De data
De woorden van de pasta
Ook de namen van de pastavormen zijn documenten, en ze veranderen in de loop van de tijd.
- Maccherone. Tegenwoordig kan het de algemene naam voor pasta zijn of, in het plaatselijke gebruik, een lange, ronde en holle pasta. Het woordenboek Treccani wijst erop dat maccherone vroeger „gnocco” betekende: in een bron uit de zeventiende eeuw duidt het woord niet per se de pastavorm aan die we ons nu voorstellen.8
- Maccaronaro. Het Grande Dizionario della Lingua Italiana vermeldt maccheronaio en de variant maccaronaro als beroepsnaam.9 Het is het woord uit de volkstelling van 1641: het noemt wie de pasta maakte, niet hoe hij die maakte.
- Vermicelli en spaghetti. Twee woorden van verschillende leeftijd: vermicelli, draadvormige pasta, worden al aan het eind van de dertiende eeuw vermeld; het woord spaghetti dateert van het midden van de negentiende eeuw.10 Alvino noemt ze in 1845 allebei in Gragnano.
- Ziti. Treccani omschrijft zita of zito als een dikke, holle maccherone en oppert voorzichtig een verband met zita, „huwbaar meisje”.11 Alvino rekent ze tot de holle pastasoorten van Gragnano.3
- Fettucce. Alvino schrijft „fettuccie”. Ze staan in zijn lijst, maar fettuccine horen bij de Romeinse traditie:10 Gragnano maakte ze, maar heeft ze niet uitgevonden.
De Via Roma en de droogrekken
Een foto van omstreeks 1900 toont de Via Roma met de macaronifabrieken en de spaghetti op droogrekken langs de straat.5 Het is het duidelijkste document van deze geschiedenis: het drogen gebeurde buiten, midden in de stad. Studies over de stedenbouwkundige herinrichting van Gragnano in de negentiende eeuw verbinden de nieuwe Via Roma, aangelegd tussen 1843 en 1847, met de opkomst van het meel- en pastaambacht;12 dat de straat speciaal voor de wind zou zijn ontworpen, is een plaatselijke overlevering die met de hier verzamelde bronnen niet te bewijzen is.
In 1920 werd een Consorzio Molini e Pastifici di Gragnano opgericht, verbonden met de ontwikkeling van de installaties en de aankoop van machines.4
Van geschiedenis naar regel: de IGP
Geschiedenis en productdossier zijn niet hetzelfde. De eerste bestaat uit documenten, woorden en beelden; het tweede is een regel van vandaag. De benaming „Pasta di Gragnano” is door de Europese Unie als IGP geregistreerd met verordening nr. 969/2013;6 het productdossier, gewijzigd in 2020, legt het gebied vast (de hele gemeente Gragnano), de ingrediënten (griesmeel van harde tarwe en water uit Gragnano), het trekken door brons, dat de pasta haar ruwheid geeft, en de traceerbaarheid van elke fase.7 De historische bronnen verklaren waarom de pasta bij Gragnano hoort; het productdossier zegt onder welke voorwaarden een verpakking die naam vandaag mag dragen.
Pasta di Gragnano IGP → · Onze methode →
Wat we niet weten
De cijfers die steeds terugkomen over het aantal pastamakerijen in de negentiende eeuw, het aandeel van de bevolking dat er werkte en de hoeveelheden per dag wachten nog op archiefonderzoek; hetzelfde geldt voor de verhalen over privileges van het hof. De pastavormen die Alvino opsomt, getuigen van een repertoire, niet van de uitvinding van elke vorm. Dat zeggen we liever eerlijk: een geschiedenispagina is zoveel waard als wat ze kan bewijzen.
Bronnen
- Università degli Studi di Napoli Federico II, CITTAM, La risorsa acqua in Campania: strategie di uso fra tradizione e recupero (2001), met de bijdrage „I mulini ad acqua della valle del Vernotico a Gragnano”. ↗
- Silvano Serventi, Françoise Sabban, Pasta: The Story of a Universal Food, Columbia University Press, 2002 (telling van de huishoudens 1641). ↗
- Francesco Alvino, Viaggio da Napoli a Castellammare, Napels, Stamperia dell'Iride, 1845, digitale uitgave Universiteitsbibliotheek Heidelberg. ↗
- Università degli Studi di Napoli Federico II, Cultural and Creative Industries, repository IRIS. ↗
- „Via Roma - Gragnano”, maker onbekend, omstreeks 1900, Wikimedia Commons, publiek domein. ↗
- Uitvoeringsverordening (EU) nr. 969/2013 van de Commissie van 2 oktober 2013, PB L 270 van 11 oktober 2013. ↗
- Ministero delle politiche agricole alimentari e forestali (Italiaans ministerie van Landbouw), besluit van 17 februari 2020, GU Serie Generale nr. 56 van 5 maart 2020 (gewijzigd productdossier). ↗
- Treccani, maccherone. ↗
- Grande Dizionario della Lingua Italiana, maccheronaio / maccaronaro. ↗
- Treccani, A tavola con l'italiano: storia e storie della lingua in cucina. ↗
- Treccani, zita. ↗
- Domenico Camardo, Mario Notomista, «Gragnano città della pasta. Lo sviluppo dell'arte bianca e il nuovo assetto urbanistico di Gragnano nel XIX secolo», Rassegna del Centro di Cultura e Storia Amalfitana, 49-50/2015, pp. 171-200.